Qaraqalpaq xalqınıń ataqlı shayırı Ajiniyaz Qosibay uli tuwılıwınıń 200 jıllıǵı munásebeti menen “Bulbilziyban shayır” atamasında Estelik

• admin
• 14-December-2024
• 64

Kelip shıǵıwı

 

Ajiniyaz 1824-jılda Aral teńiziniń qubla qırgag’ında, Moynaq rayonınıń Qamıs bug’at awılında, Amudarya boyında, qaraqalpaqlardıń ashamayli-qiyat qáwimi jasaǵan aymaqlarda tuwılǵan.

Ajiniyazdıń  ákesi Qosıbay, ájaǵaları Baltabek hám Aqjigit óz dáwiriniń batırları bolǵan.  Anası Nazira sózge sheshen, judá sulıw hayal bolǵan.

 

Sawat ashıwı

Ajiniyaz balalıǵınan ilimge qızıǵadi. Dáslep Xojamurat imam medressesinde oqıǵan, keyininen anasınıń óliminen keyin aǵası  Elmurattan sabaq alǵan. Bolashaq shayır sabaqlarǵa barıwdan tısqarı, kitaplardı qayta jazıw menen de shuǵıllanǵan, bul bolsa onı ataqlı etken. 16 jasında Alisher Nawayınıń bir qansha qosıqların qayta jazǵan. Ajiniyaz oqıwdı Xiwada dawam ettirgen. Áyyemgi Xorezm mádeniyat orayında aldın turkmen klassik shayırı Maqtumqulı oqıǵan Sherg’ozixon medresesinde, keyininen Qutlımurat Dos medressesinde oqıwdı. Búgingi kunde medresseniń kire berisinda „Bul jerde 1840—1845-jıllarda shayır Ajiniyaz Qosıbay ulı oqıǵan“, degen jazıwdı kóriw múmkin. Ajiniyaz ruwxıylıq pánleri menen bir qatarda Qutlımurat Dos medressesinde Nawayı, Hofiziy, Sa’diy Sheroziy, Fizuliy sıyaqlı  Shıǵıstıń eski shayırlarınıń poeziyasın da úyrengenligi onıń aldıńǵı lirikasına úlken tásir kórsetken.

Ajiniyaz Qutlımurat Dos medressesin tamamlap, óz awılına qaytadı, biraq tez arada taǵı Kazaxstanǵa ketip  hám ol jaqta  bir jıl jasap qaladı. Qaytıp kelgennen keyin, ashamaylı qáwiminen Xamra atlı qızǵa úylenip, hayalı eki ul, bir qız perzent kórgen. Onıń áwladları házir Qońırat, Qanlıkól, Shomanay rayonları hám Nókis qalasında jasaydı.

 

Qońırat kóterilisi

Xorezm oazisinde jasawshı xalıqlar tariyxındaǵı zárúrli waqıyalardan biri bolǵan 1858−1859 -jıllardaǵı Qońırat kóterilisi Ajiniyazdıń  qosıqlarına úlken tásir kórsetken. Ajiniyaz bul waqıyaǵa bıyparq bola almaǵan, kerisinshe, aktiv qatnas etiwdi maqul kórgen. Keyininen Xiwa húkimeti tárepinen kóterilis basshılarınıń biri retinde Turkmenistanǵa súrgin etilgen.

Súrgin dáwirinde shayır Mahtumqulınıń kóplegen qosıqların qaraqalpaq tiline awdarma etken.

Oradan úsh jıl ótip, Ajiniyaz úyine qaytıp kelip hám bir sebepler menen   Kazaxstanǵa ketken. 1864-jılda Kazaxstanǵa saparı waqtında qazaq shayırı Qız Meńesh  penen aytısqan.  Wálayattıń basqa zamanagóy folklor janrlari menen salıstırǵanda, Qız Meńesh ataqlı aytısker bolǵan. Usı aytıs 1878-jılda Tashkenttiń “Turkestanskiye vedomosti” gazetasinda baspadan shıǵarılǵan.

Ajiniyaz 1878-jılda qaytıs bolǵan.

 

Dóretiwshiligi

 

Ajiniyaz qaraqalpaqtıń oqımıslı adamları arasında birinshilerden bolıp aqın dárejesine erisken. Ózbek, qazaq, turkpen tillerin jaqsı bilgen.

Ajiniyaz kórkem ádebiyatqa baylanıslı miyraslarınan bizge 100 ge jaqın qosıq hám dástanları jetip kelgen. Qosıqlarında patriotlıq, adamgershilik ideyaları jırlanǵan. „Kerek“, „Boladı“, „Bolmasa“, „Jaqsı“, „Jigitler“ sıyaqlı dóretpelerinde Ajiniyazdıń adamgershilikli ideyalari, filosofiyalıq qarasları kórsetilgen. Xalıq arasında dóretpeleri keń tarqalǵan. Eń ataqlı shıǵarması „Qız Meńesh penen aytısıw“ (1878) shıǵarması. Onıń turmısı haqqında jazıwshı K.Sultanov „Ajiniyaz“ romanın (1967), shayır I.Yusupov „Ajiniyaz“ operasi librettosın jaratqan (1989 ). Dóretpeleri ózbek tilinde baspadan shıqqan („Tańlamalı shıǵarmaları“, 1962 hám basqalar ).

 

Estelikleri

1999 -jıl Ózbekstanda Ajiniyaz Qosıbay ulınıń 175 jıllıǵı keń bayramlandi. Nókis qalasınıń sulıw jayında shayır atı menen atalıwshı maydan júzege kelgen hám Ajiniyaz Qosıbay ulınıńa háykel ornatılǵan.

 

Ádebiyatlar

OʻzME. Birinshi bap. Tashkent, 2000-jıl

Derekler

Ajiniyaz Qosıbay ulı.  Biography of the Poet. http://www.ndpi.uz/img/menu/26/ajiniyaz.htm (Wayback Machine saytida 2018-09-25 sánesinde arxivlengen) (accessed on 2018-08-28)

1. ↑ ^{Jump up to:3,03,1 3,2} Nizami Məmmədov-Tağısoy. “Qaraqalpaq ədəbiyyatı.” (Wayback Machine saytida 2021-11-01 sanasida arxivlangan) Bakı, “Elm və təhsil”, 2015, səh. 227, anl.az (Ozarbayjoncha)
2. ↑Nizami Məmmədov-Tağısoy. “Qaraqalpaq ədəbiyyatı.” (Wayback Machine saytida 2021-11-01 sanasida arxivlangan) Bakı, “Elm və təhsil”, 2015, səh. 228, anl.az (Ozarbayjoncha)

 

 

Ellerim bardı.

 

Sorasań elimdi Qojban bizlerden,

Qalpaǵı qazanday ellerim bardı.

Qáte shıqsa keshirińler sózlerden,

Qıtay, Qońırat atlı ellerim bardı.

 

Jaylawim – Úrgenish, arqası teńiz,

Jawırını qaqpaqtay, malları semiz.

Ruxsatsız bir-birine salmas iz,

Birlikli Qońırat ellerim bardı.

 

Tabıladı izlegenniń keregi,

Kólinde bar qasqaldaǵı, u’yregi.

Quwları, ǵazınıń pútin búyregi,

Dunyanıń ańlari kólinde bardı.

 

Ótirikti iras etip aytpaǵan,

Bas kesse de tuwri joldan qaytpaǵan,

Námáhremdi hasla joldas tutpaǵan,

Atı qaraqalpaq ellerim bardı.

Tayarlaǵan:                         J.Kadirbaeva