Qosıq penen sırlas Shayırlardıń, prozaiklerdiń yamasa dramaturglerdiń dóretiwshilik laboratoriyasınıń izertleniwi tuwralı másele ádebiyattanıw iliminde kútá qospalı sanaladı. Bul boyınsha ilimiy teoriyalıq jumıslar alıp barǵanda ilimpazlardan tayarlıq talap etiledi. Dóretiwshi insan qaysı shıǵarmasın qalay hám de qashan jazdı degen sawallarǵa juwap izlewge tuwra keledi.

• admin
• 04-September-2023
• 90

Avtorlardıń ózleri menen soraw-juwaplar ótkeriw, kúndeliklerinen, xatlarınan, qol jazbalardan, qullası hújjetlerden paydalanıw kerek boladı. Shayırlar, dramaturgler hám jazıwshılardń dóretiwshiligin uyreniw oǵada qızıǵıwshılıq payda etedi.        Shayır atın kóterip júrgenler de azımshık emes, lekin, sóz zergeri Ejiniyaz shayır ásirler sınaǵınan ótip, búgingi áwladlarına jetip kelgenindey, keleshekte jaslar me¬nen sırlas bolarlıq sóz ustalarınщ biri Gulistan Dáwletova.Onıń menen universitette bir kafedrada, filologiya ilimleri doktorı, professor Kamal Mámbetov basshılıǵında bir neshshe jıllar boyı islegenbiz, neshshe-neshshe dúrkin talabalardı, shákirtlerdi tayarlap shıǵarǵanbız. Napaqaǵa shıqsaqta, «Universitettiń qos arıw muǵallimi» degen ataqtı alıp, Nawrız, 8-mart hayal-qızlar bayramların tayarladıq, professor K.Ismaylov bul tayarlıq jumıslarına basshılıq etti, tayarlaǵan jas ádebiyatshılarımız olimpiadalarda jeńimpazlıqqa eristi, pútkil Ózbekstanda túrli tarawlarda islep atırǵan shákirtlerimizdiń tabısları menen maktanamız.Kórkem sóz ustasınıń «Alp ana» atlı kólemli poeziyalıq shıǵarma¬sın kózge jas alıp oqıdıq. «Tumar qız» tariyxıy dástanında márt Tumaris arıw obrazı jaratıldı. ‘Guz tolǵanısları” atlı toplamı 2012-jılı járiyalandı. “Gulistan”, “Xázireti hayal” toplamları keyingi jılları-2020-jılı, 2022-jılları baspadan shıqtı. “Qosıq ilahiydan keledi”, — deydi ol shıǵarmalarınıń jazılıw tariyxın soraǵanımızda. Ómirden erte ketken anası tuwralı kóplegen qosıqları jazıldı, “Bawırmanım anajan”, “Úyińizde anań bolmasa”, “Anajan”, “Nege túslerime endiń, anajan”, “Írazı bolıń, anajan” dóretpelerinde pidayı ana obrazı sheber dóretildi. «Ájiniyaz poeziyasında dástúr hám jańashıllıq” atamasındaǵı monografiyası 1997-jılı jarıqqa shıqtı, bul kitapta Gulistannıń ilimpaz sıpatındaǵı iskerligi kórinedi. Ájiniyaz shayır poeziya-sında shıǵıs ádebiyatı wákilleri, Nawayı, Fizuliy, Saadiy, Ferdawsiy, Rudakiy, Maqtumqulı dóretpe- leriniń ornı tuwralı sóz etedi.“Ájiniyaz poeziyasında ruwxıy derekler”, “Ruwxıylıq – ádebiyat ólshemi” kitapları 1998-jılı, “Insan tárbiyası balalıqtan baslanadı” ilimiy miynetleri 1999-jılı jári¬yalandı. Zamanlas shayırlar tuwralı ilimiy maqalaları baspa sóz betlerinde járiyalandı, “Bul jer ele zor boladı”, “Xalqı kádirlegen Saǵın- dıq aǵa”, “Bir ilaxiy kúdiret mende” tárizli maqalaları daǵazalandı, kóplegen kitapshaları shıqtı. Shay¬ırlıq penen ilimpazlıq talantın birlestirgen Gulistan Dáwletova úlken tayarlıqlardan keyin shıǵarmaların jazadı. Alım J.Esenov onı “shayır-publicist” sıpatında baxalaydı. Shayır bir sózdi qatar etip, ornına qoyıw ushın kóp oylanadı, tolǵanadı, izlenedi, sinonimlerden paydalanadı. Geypara shayırlar kibi ol qıynalıp qosıq shıǵarmaydı, sebebi uzaq tańlar uyqısızlıqlardan soń dóretpeleri ózinen-ózi, kórkem qıyal, fantaziya kómeginde tınımsız, úzliksiz jazıladı. Kóplegen shıǵarmalarınıń qalayınsha jazılıwı tuwralı átirapındaǵılar da bayqap kaladı.

Qaraqalpaq poeziyasında shayır¬lar jiyi-jiyi táriyp qosıqlardı shıǵaradı. G.Dáwletova da táriyp shıǵarmalardı tez dóretedi, bunda onı improvizatorlıq qásiyeti kórinedi. Onıń poeziyalıq dóretpeleri tuwralı ilimpazlardan J.Esenov, A.Dosımbetova, shayırlardan N.Tóreshova, G.Nurlepesova, X,Ayımbetovlar sın pikirlerin ayttı. Bir qatar shıǵarmaları ózbek, qazaq, túrkmen tillerine awdarıldı. Júzden artıq qosıqlarına kompozitorlar namalar jazdı. “Ana jer ana”, “Sezbediń be sen”, “Qız saǵınıshı”, “Men qızıman qaraqalpaq xalqınıń”, “Qızıńman”, “Qumay kózdi súydim” tárizli shıǵarmaların nama qosıqları re- tinde qosıqshılar atqaradı. Alpıs         jastan asıp, jetpiske adım atıp baratırǵan shayır ómir kubılısları jóninde, onıń ótkinshiligi, mazmunlı, sanalı turmıs keshirgen insanlar tuwralı táriyp-arnaw dóretpelerin jazadı.Sóz ustası balalıqtan qosıq penen sırlas bolıp kiyatır. Onda qosıqqa ıshqıpazlıq sezimlerin ustazları qollap-quwatladı. Belgili bir dóretpe tuwılıwı ilahiy qubılıs sanaladı. “Gózzal ana ediń hámmege birdey”, “Sayalı bir daraq quladı”, “Ullı islerińiz qaldı izlerde” atlı akademik Jumanazar Bazarbaevqa arnalǵan shıǵarmaları mársiya túrinde jazıldı, “Inim Turanbayǵa” elegiya formasında dóredi. Gúz, báhár máwsimleri tuwralı qo¬sıqları sezimtallıq penen dóreydi. “Gúzgi tolǵanıslar” toplamınan pasıllar almasıwı jóninde jazılǵan shıǵarmaların ushıratamız.

H.Utemuratova Filologiya ilimleri kandidatı, docent.

Joqarıda kórsetilgen maǵlıwmatlar «Qaraqalpaq ádebiyatı» gazetasınıń 2023-jıldaǵı №3-4-sanlarınan alındı.