«Qaraqalpaq xalqınıń milliy maqtanıshı» Berdaq (Berdimurat Ǵarǵabay ulı) – 195 jasta (Metodikalıq qollanba)

• admin
• 28-November-2022
• 73

«Qaraqalpaq xalqınıń milliy maqtanıshı» Berdaq (Berdimurat Ǵarǵabay ulı) – 195 jasta (Metodikalıq qollanba)
KIRISIW
XX ásirdiń 90-jıllarınan baslap elimizge, xalqımızǵa saqıylıq penen allataala inam etken ǵárezsizlik dáwirimiz Berdaq shayır miyrasınıń hár tárepleme erkin izertleniwine múmkinshilikler jarattı. XXI ásirge shekem-aq qaraqalpaq klassik ádebiyatı wákilleriniń dóretpeleri jeterli dárejede izertlengen shayırlardıń biri Berdaq shayır Ǵarǵabay ulı bolıp esaplanadı. Qaraqalpaqtıń ullı perzenti,talantlı shayır, baqsı Berdaq Ǵarǵabay ulı bıyıl 195-jasqa toladı.Usı múnásibet penen Respublikamızda kóplegen massalıq ilajlar shólkemlestirilmekte. Málimleme – kitapxana orayında da ilajlar jobalastırılıp, bibliografiya xızmeti tárepinen «Qaraqalpaq xalqınıń milliy maqtanıshı» atamasında metodikalıq qollanba islep shıǵıldı. Qollanbanıń birinshi bólimi «Berdaq milliy mádeniyatımız báyteregi» dep atalıp, bul bólimde shayırdıń ómiri hám dóretiwshilik xızmeti haqqında sóz júritiledi. Ekinshi bólimde «Máńgidúr, ullılıq jolı Berdaqtıń» dep atalıp, oqıwshılar menen eslew keshesin shólkemlestiriwdi maqul kórdik. Úshinshi bólimde málimleme-kitapxana mekemelerinde shólkemlestiriletuǵın «Ádalat hám azatlıq jırshısı» atamasında kitap kórgizbesiniń metodikalıq jol-jobası hám paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi berilgen.«Berdaq milliy mádeniyatımız báyteregi»Berdaq Ǵarǵabay ulınıń ómiri hám dóretiwshilik xızmeti Zamanında hár bir xalıq ózi ruwxıy tuw etip kótergendey, dúnyaǵa bir kelgen dana perzentin tuwıp, onı óziniń milliy altın besiginde terbetedi. Táǵdir onı haqıyqatlıqtıń tikenli soqpaǵınan jalań ayaq juwırtıp, otqa taplap, suwǵa basıp shınıqtıradı. Ol endi óz xalqınıń baxıt-saadatı ushın, adamgershilik, haqıyqatlıq ushın janın jabbarǵa berip gúresiw úlgisin kórsetedi. Qaraqalpaq xalqınıń ullı shayırı, milletimizdiń ruwxıy tımsalı hám maqtanıshı Berdaq sonday tulǵadaǵı insan boldı.Berdaq (Berdimurat) Ǵarǵabay ulı 1827-jılı Ámiwdáryanıń teńizge quyarlıǵında, qubla Aral jaǵasında Aqqala degen jerde dúnyaǵa kelgen. Ákesi balıqshı Ǵarǵabay hám anası Qarqara gedey adamlar bolǵan. Ata miyras gedeylik shayırdıń ózinde ómir boyı quwdalaydı. Berdaq on jasında ata-anasınan jetim qalıp aǵayinleriniń esiginde kúneltedi. Awıllıq mektepte oqıp, sawat ashıp, Qaraqum medresesinde oqıydı. Biraq turmısı kótermey, oqıwın ayaqlamay shıǵıp ketiwge májbúr bolǵan. Bunnan keyingi jaǵında shayır baqsıshılıq penen kúneltip, óz betinshe oqıp, bilimin jetilistiredi. Berdaq shayır 23 jasında múytenniń Biybitxan degen qızına úylenedi. Odan bes qız, eki ullı boladı. Olardıń ishinde Xúrliman degen qızı áke jolın quwıp, belgili «qız baqsı» bolıp, elge tanılǵan. Shayır kimseń Berdaq bolıp, xalıqqa keń tanıldı hám qartayǵanda Qaraqum iyshanǵa qol berip, suwpı boladı. Berdaqtıń óz zamanlaslarınan biyikligi sonnan ibarat, ol udayı miynetkesh xalıqtıń arın arlap, jırın jırladı. Berdaqtıń qosıqların ulıwma qaraqalpaq xalqınıń milliy muńları dewge boladı. Shayır dáwirinde bul átirapta bunshelli kemsitilgen, táǵdir taqazasına ushıraǵan xalıqtı tawıp bolmaslıǵı jóninde tek Berdaq emes, bálki usı jaǵalawlardan ótken sayaxatshılardıń, alımlardıń jazıp ketken hújjetleri de az emes. Berdaq óziniń usınday músápirlik hálde tirishilik etiwshi xalqınıń qayǵı-hásiretin jırlaw menen birge onı jasawǵa jigerlendirdi, sociallıq teńlik, ǵárezsizlik ushın gúreske ruwhlandırdı. Shayırdıń «Xalıq ushın», «Jaqsıraq» sıyaqlı azamatlıq qosıqları, «Ernazar biy», «Amangeldi» poemaları, «Aqmaq patsha» dástanı usınday mánidegi, xalıqtıń oy-sezimine kúshli tásir jasaytuǵın gúressheń ruwxtaǵı shıǵarmalar boldı. Óz ómirińdi xalıq, watan xızmetine baǵıshlaw, kerek jerinde ol ushın janıńdı da qurban ete biliw haqqında kóp shayırlar qosıq shıǵarǵan. Bul jaqsı álbette. Lekin, dúnya ádebiyatı sonday shayırlardı biledi, olar xalıq ushın júrek qayǵısın, kúsh-jigerin, qosıǵın arnap ǵana qoymay, óz ómirin, janın girewge qoyadı. Bul jaǵınan Berdaq, venger щayırı Shandor Petefi, ukrain kobzarı Taras Shevchenko, ózbek shayırı Mashrab, kuba shayırı Xose marti, tatar Ǵabdulla Toqay, osetin Kosta Xetagurov, shotland shayırı Robert Beris sıyaqlı márt-janserek shayırlar taypasına jatadı. Insan hám xalıq azatlıǵı ushın gúres maydanında bular janın qurban etken «sheyit» shayırlar dewge arzıydı. Bul shayırlardıń birazı hám Berdaqta urıs maydanında oqqa ushıp, yamasa qılıshtan aybınbay qarsı gúresip, ruwhıy azaplanıwdan qurban bolǵan azamat tulǵalar boldı. Usı názerden qaraǵanda, Berdaqtıń «Ólgenińshe xızmet isle xalıq ushın» degen sózi mázi deklarativlik wásiyat emes, shayır ózi usı uran astında «xalqım» dep jawǵa shaptı hám janın pidá etti.
Berdaq shayır óz dáwirinde ádebiyat, kórkem ónerdiń barlıq baylıqların xalıqtan aldı hám xalıqqa qaytarıp berdi. Máselen, ol baqsılıqtı jetistiriwde óz elindegi ataqlı baqsılar Aqımbet baqsı, Muwsa baqsı, túrkmen xalqınıń ataqlı baqsısı Gór baqsıǵa kóp jıllar shákirtlik xızmetin atqardı. Shayırlıqta Nawayı, Maqtumqulılardı ózine ustaz tuttı.
Onıń qáleminen dórelgen «Xorezm», «Shejire», «Amangeldi», «Aydos baba», «Ernazar biy» atlı tariyxıy dástanlar jaratıldı. Bulardıń barlıǵı xalıq tariyxı ushın qunlı dóretpeler boldı. Berdaq shayır Xorezm xalıqlarınıń tariyxı «Xorezm» dástanın, Qaraqalpaqlar tariyxı «Shejire» dástanın jazıp berip ketkeniniń ózi úlken miyras. Sol ushında Berdaq shayırdı qaraqalpaq xalqınıń birinshi tariyxshısı dep ataydı. «Shejire»de jazılıwınsha qaraqalpaqlardıń túp babası Jiyen degen adam bolǵan. Qaraqalpaqlar sol adamnan ónip-ósken. Berdaq shayır óziniń sońǵı demine shekem dóretiwshilik xızmetlerin dawam ettiredi.Xalqın qádirlegen Berdaqtı xalqı da qádirlep onıń atına mektepler, kino teatrlar, kósheler qoyılıp atır. Berdaq atındaǵı QMUde Berdaq atındaǵı stependiya bar. Nókis qalasında, Kegeyli rayonlarında Berdaq atındaǵı muzeyler islep tur.                       Házirgi kúnde Berdaq shayır atı xalqımızdıń milliy maqtanıshına aylandı.Berdaq shayırdıń ótken ásirdegi shayırshılıq, danıshpanshılıq jáne de Qaraqalpaq, Xorezm xalıqlarına kórsetken jolların bahalap, onıń ismin húrmetlep Qaraqalpaqstan húkimeti ádebiyat, kórkem óner, arxitektura, ilm-pán hám texnika tarawları boyınsha jetiskenliklerdi bahalaw maqsetinde Respublikalıq Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıq shólkemlestirdi.Joqarı oqıw orınlarınıń atı, máselen Nókis mámleketlik universitet Berdaq atındaǵı qaraqalpaq mámleketlik universiteti degen húrmetli ataqqa iye boldı. Ol óziniń kóp sanlı lirikalıq hám tariyxıy jáne de keskin konfliktli, keń polotnodaǵı dástanlıq shıńları menen XIX ásirdegi qaraqalpaqlardıń jámiyetlik turmısında xalıqtıń ruwxıy hám aǵartıwshılıq ómirlerin hár tárepleme bayıtqan hám rawajlandırǵan sóz sheberi edi. Sonıń ushın da onıń dóretiwshilik ómiri XIX ásirdegi qarakalpaq xalqınıń kórkemlik enciklopediyası boldı.1930-jıllardan baslap házirgi dáwirge shekem Berdaq shayırdıń shıǵarmaları hár túrli jollar menen, hár túrli xalıqlardıń tillerinde daǵazalandı. Shayır shıǵarmaları óz ana tilinen tısqarı ózbek, orıs, qazaq, chuvash, nemec, anglichan tillerine basıldı. Shayır miyrasların izertlewde hám orıs jámiyetshiligine tanıstırıwda M.Nurmuxamedov, mektep oqıwlıqlarında Berdaqtı túsindiriwde B.Ismaylov, S.Axmetov, ózbek tiline awdarıp, kitabın shıǵarıwda shayır Mirtemir damla, orısshaǵa awdarıwda N.Grebnev kóp ǵayrat etti. (Ilayım bul maǵrifetshi insanlardıń ruwhı shad bolǵay!)
Berdaq shayır tek qaraqalpak ádebiyatında ǵana emes, ol Oraylıq Aziya xalıqları arasında da tanılǵan sóz zergeri, óytkeni ol óz dóretpeleri menen dúnyalıq mádeniyat qorına úlken úles qostı, sol sebepli bul ullı babamızdıń ádebiy ruwhıy baylıǵın elimizde keńirek úyreniw, izertlew, onı elge úgit-násiyatlaw ushın ilmiy ádebiy muzey shólkemlestirilgeniniń ózi de úlken jetiskenlik.
Berdaq Ǵarǵabay ulı 1900-jılı 73-jasında qaytıs boladı hám Qaraqum iyshanǵa qoyıladı. Súyikli shayırdıń ólimine xalıq qayǵıradı, zamanlası Ótesh shayırdıń «Berdaq edi shayırlardıń danası, sózine iyildi adam balası» dep baslanatuǵın belgili qosıǵında bul azanı súwretlegeni bar. Berdaq shayırdıń shıǵarmaların xalqımız súyip oqıydı.
«Máńgidúr, ullılıq jolı Berdaqtıń» Berdaq Ǵarǵabay ulınıń eslew keshesiniń metodikalıq jol-jobası

Málimleme-kitapxana mekemelerinde Berdaq Ǵarǵabay ulınıń 195-jıllıǵına baǵıshlap «Máńgidúr, ullılıq jolı Berdaqtıń» atamasında eslew keshesin shólkemlestiriwge boladı. Bunda málimleme-kitapxana mekemeleriniń oqıw zalın ótkeriletuǵın keshege maslap bezeń, yaǵnıy shayırdıń súwretleri, ol dóretken qosıqlar, poemalar, shıǵarmaları, qol jazbaları qoyıladı. Keshege shayır-jazıwshılar, qaraqalpaq tili hám ádebiyatı páni muǵallimleri, jurnalistler, studentler ulıwma Berdaqtıń ómiri hám dóretiwshiligine qızıqqan kitapqumar oqıwshılar qatnassa boladı.

«Ádalat hám azatlıq jırshısı»atamasında kitap kórgizbesiniń metodikalıq jol-jobasıHámmemizge belgili bıyıl shayır, qaraqalpaq xalqınıń ullı perzenti Berdaq Ǵarǵabay ulı 195-jasqa toladı. Bul sánege baǵıshlap Málimleme-kitapxana mekmemelerinde onıń shıǵarmaları tiykarında kitap kórgizbesin shólkemlestiriwdi usınıs etemiz. Kórgizbeniń bas temasın «Ádalat hám azatlıq jırshısı» dep ataǵandı maqul kórdik. Kitap okıwshılardıń paydalanıwına qolaylı bolıwı ushın kórgizbemizdi bólimlerge bólip kórsetemiz.
1-bólim: «Berdaq-milliy mádeniyatımız báyteregi» dep atalıp, bul bólimge Berdaq shayırdıń qaldırǵan ólmes miyraslarınan materiallar qoyıladı.
2-bólim: «Óz dáwiriniń ullı shayırı» dep atalıp, bul bólimge Berdaq Ǵarǵabay ulı hám onıń shıǵarmaları haqqında jazılǵan materiallardan qoyılsa boladı.

Xalıq shayırlarında Berdaq táriypi
Berdaq edi shayırlardıń danası,
Sózine iyildi adam balası. yamasa:
Neshshe sózler ayttı qorıqpay zalımnan,
Shayırlıqtan ótpes Maqtımqulı onnan,- dep Berdaqtıń qaraqalpaq xalqına eń qádirdan shayır ekenligin aytqan edi.
(Ótesh Alshınbay ulı)
Xalıq ushın jırladıń hár túr sóz benen,
Qıyalap kóp qarap alǵır kóz benen,
Ájiniyaz, Berdaqtan qalǵan iz benen,
Qosıq stillerin tapqan shayırsań-dep Berdaqtı bárshe qaraqalpaq shayırlarınıń ustazı sıpatında ulıǵlaydı.
(Abbaz Dabılov)
«Berdaq dóretpesi tek qaraqalpaq ádebiyatında ǵana emes, kóp milletli Watanımız tariyxında úlken orın iyeleydi. Berdaq kóp milletli tuwısqan ádebiyatınınıń tuw shoqqısınıń biri» dep bahalı pikir bildirgen. (Shıńǵıs Aytmatov)

«Berdaq – qaraqalpaq xalqınıń birinshi tariyxshısı bolıp tabıladı».
(S.P.Tolstov)
«Túrkmen – Maqtımqulı, qazaq – Abay, qaraqalpaq – Berdaq, Orta Aziyadaǵı xalıqlardıń úsh jarıq juldızı», – jazǵan edi.
(Ózbek jazıwshıları A.Muxtar hám H.Ǵulom)

Paydalanǵan ádebiyatlar:
1. Berdaq. Saylandı shıǵarmaları. Nókis: Qaraqalpaqstan, 2019 – 232b.
2. Bayniyazova G. Ádalat hám azatlıq jırshısı // Qaraqalpaqstan jasları – 25-mart – 2021 j.
3. Paxratdinov Á. Berdaq shayırdıń kórkemlik dúnyası. Nókis: Qaraqalpaqstan, 2007 – 58b.
4. Berdaq. Shejire: poema. Nókis: Qaraqalpaqstan,1993. – 37b.
5. Bekimbetova H. Berdaq shıǵarmalarında Watanǵa sadıqlıq, millet súyiwshilik, mánáwiy pazıyletlerdiń kórinisleri. Nókis: Ámiwdárya jurnalı, 2016.- №2.
6. https://t.me/qrmko_berdaq kanalı
7. Respublikalıq Málimleme-kitapxana orayınıń MBX tárepinen tayarlanǵan bibliografiyalıq qollanbalardan paydalanıldı.

Tayarlaǵan: J.Kadirbaeva