Тақыятас районы
Мәлимлеме-китапхана орайы
Тақыятас районы
Мәлимлеме-китапхана орайы
K I R I S I W
Ataqlı aǵartıwshı, orfografiyamızǵa eń dáslepki hárip tańlawdan baslap, mádeniyatımızdıń usı búgingi dárejesine shekem salmaqlı úles qosqan kóp qırlı talant yiesi Qallı Ayımbetov 115-jasqa toladı. Qaraqalpaq folkloristikasınıń qáliplesiw tariyxın Qallı Ayımbetovtıń dóretiwshilik táǵdirinen ajıratıp qaraw múmkin emes. Bul tarawda ol xalıq dúrdanaların eń dáslepki ápiwayı jinawshıdan ilim doktorı, professor dárejesine ósip jetisti. Birneshe ilim kandidatların, ilim doktorların tayarlawǵa basshılıq etti.
Usı múnásibet penen Málimleme-kitapxana orayı tárepinen shayırdıń yubileyine «Ataqlı aǵartıwshı, milliy miyrasımızdıń jan kúyeri» atamasında metodikalıq qollanba islep shıǵıldı. Bul qollanbanıń birinshi bóliminde «Xalıq danalıǵınıń tiykarın salıwshı» dep atalıp, bull bólimde Qallı Ayımbetovtıń ómiri hám dóretiwshilik xızmeti haqqında sóz júritiledi. Ekinshi bóliminde «Qaraqalpaq folklorınıń darǵası» dep atalıp, kitap oqıwshılar menen ushrasıw hám eslew keshesiniń metodikalıq jol-jobası berilgen. Úshinshi bóliminde kitapxanalarda shólkemlestiriletuǵın «Folkloristikamızdıń belgili ǵayratkeri» atamasında kitap kórgizbesiniń metodikalıq jol-jobası hám sońında paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi berilgen.
«Xalıq danalıǵınıń tiykarın salıwshı»
(Qallı Ayımbetovtıń ómiri hám doretiwshiligi)
Qallı Ayımbetov 1908 jılı Shımbay rayonınıń Aralbay awılında tuwılǵan. Ol júdá jas waqtınan baslap-aq ata-anasınan ayırılıp, turmıs qıyınshılıǵın tartıp, Shımbaydaǵı balalar úyinde tárbiyalanǵan. Qallı Ayımbetov 1925-1929- jılları Tórtkúlde ashılǵan muǵallim kadrlardı tayarlaytuǵın pedagogikalıq texnikumdı oqıp pitkergen. Mine, usı jıllardan baslap, onıń ilimdi iyelewge bolǵan ıqlası kúnnen-kúnge artıp bardı. Ol 1929-jılı «Balalar álipbesi» sabaqlıǵın kólemi bes baspa tabaqdan ibarat bolǵan kitaptı Tórtkúlde baspadan shıǵarǵan.
Qallı Ayımbetov Tórtkúldegi balalar úyinde tárbiyashı bolıwdan Qaraqalpaqstan oblastınıń ádebiyat baspasınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan etnografiyalıq folklorlıq ekspediciyasınıń qatnasıwshısı boldı. Bul onıń ádebiyat ilimi maydanında óziniń bar kúshin, ǵayratın kórsetiwge bel baylaǵan jılları edi. Usı maqset, pikiri onı Alma-Atadaǵı pedagogikalıq institutınıń ádebiy-lingvistikalıq bólimine oqıwǵa alıp baradı. Bul institutı 1933-jılı tabıslı tamamlap, tuwılıp ósken eline kelip, 1935-jılǵa shekem Tórtkúldegi ilim-izertlew institutında aǵa ilimiy xızmetker wazıypasın atqarıp, kópǵana folklorlık shıǵarmalardı baspadan shıǵarıwǵa tayarlaǵan. 1935-1936-jıllar aralıǵında Moskvadaǵı «Uchpedgiz»diń redakciyasında isleydi. Keyin 1938-jılı Tórtkúldegi baspanıń bas redaktorı, 1940-1941-jılları aralıǵında oblastlıq partiya komitetiniń lektorı bolıp jumıs islegen. Qallı Ayımbetov 1942-1947-jıllar aralıgında Sovet Armiyası qatarında xızmet isleydi. 1947-1948-jılǵa shekem Nókis qalasındaǵı til hám ádebiyat institutınıń ilimiy bólimi boyınsha direktordıń orınbasarı, 1948-1950-jılları Qaraqalpaqstan ASSRı mádeniyat isleri boyınsha basqarıwshı jumısın atqarıp kelgen. 1950-1951-jılları Nókistegi pedagogikalıq institutınıń qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası basqarıwshısı, 1951-1953-jıllarda Nókis qalasındaǵı Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń Nókistegi ekonomika hám mádeniyat institutında qaraqalpaq tili hám ádebiyatı sektorın basqarıp, 1953-1955-jılǵa shekem Nókis pedagogikalıq institutında qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasın basqarǵan. Qallı Ayımbetov qaraqalpaq awızeki ádebiyatın oǵada qıyın, awır mashaqatlı jıllarda izlegen. Birinshilerden bolıp, xalıq dóretpesin jazıp alıw, toplaw hám onı ilmiy tiykarında úyreniwge mártlik penen kirisken ullı adam bolıp esaplanadı. Qallı Ayımbetovtıń jıynawshılıq hám izertlewshilik xızmetleri arasında Qorqıt ata, Sıpıra jıraw, Jiyen, Xalmurat, Shańqay, Qazaqbay, Bekmurat, Nurabılla, Erpolat, Ábdirasuli baqsılardıń hám Qorazbek, Seypulla, Sıdıq, Ábdiqádir, Máwlik, Zulabiy usaǵan qıssaxan-shayırlardıń ómir jolı, atqarıwshılıq xızmetleri jazıp alınıp, baspa sózde járiyalanǵan.
Q.Ayımbetov 1937-jılı Qaraqalpaq xalıq dástanları «Edige» menen «Alpamıs»tı birinshi mártebe Moskvada qaraqalpak tilinde baspadan shıǵardı. 1956-jılı «Qaraqalpaq dramaturgiyasınıń ocherkleri» degen temada kandidatlıq jumısın hám 1965-jılı «Qaraqalpaq jıraw-baqsılarınıń repertuarları» degen temada doktorlıq ilimiy jumısların tabıslı qorǵadı. Usı miynetleriniń jemisi sıpatında onıń 1963-jılı «Qaraqalpaq dramaturgiyasınıń ocherkleri», 1968-jılı «Xalıq danalıǵı», 1977-jılı «Qaraqalpaq folklorı», 1978-jılı «Qaraqalpaq naqıl-maqalları» kitapları baspadan shıqtı. Onıń jigirma bes jıldan artıq ómiri Tashkent, Moskva hám Alma-Ata qalalarında joqarı bilim iyelewge sarıplanǵan. Q.Ayımbetovtıń alǵan teoriyalıq bilimi hesh kimnen de kem bolmaǵan. Sebebi, ol SeyfulǵabitMájitovtan keyingi 1929-jılı birinshilerden bolıp «Egedeler (úlkenler)ushın sabaqlıq» jazǵan alımlarımızdan biri bolıp tabıladı.
Q.Ayımbetovtıń Qaraqalpaqstannıń mádeniy aǵartıw tarawındaǵı miynetleri de úlken. 1947-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Respublikasınıń kórkem-óner isleri boyınsha komitet baslıǵı bolıp islew menen bir qatarda Qaraqalpaqstan dramaturgiyasınıń tariyxı boyınsha eń birinshi dissertaciya jazdı. Q.Ayımbetov 20-jıllardıń aqırında qaraqalpaq folklorı boyınsha ekspediciya shólkemlestirip, 1929-jılı Erpolat jırawdan «Edige» dástanın hám Qarajan baqsınıń ayırım qosıqların jazıp alǵan. Al, 1930-jılı Alma-Ataǵa oqıwǵa barıp, Muxtar Áwezov hám Sáken Seyfullinler menen ushrasadı. 1933-jıldan baslap professor A.A.Sokolov basshılıǵındaǵı ekspediciya menen birgelikte Shımbayda Ógiz jırawdan «Alpamıs»tı, Tóre jırawdan «Máspatsha»nı jazıp alǵan. Q.Ayımbetov xalıq shayırları Ayapbergen hám Abbaz aǵalar menen de jaqın bolǵan. Q.Ayımbetov belgili jazıwshı-ádebiyatshılarımız bolǵan N.Dáwqaraev hám A.Begimov penen birge Alma-Atada oqıǵan. Sol ushında belgili úsh ádebiyatshınıń ilimiy-dóretiwshilik ómiri Moskva alımları menen ádewir baylanısta bolǵanlıǵı ushın da ol rus alımlarınıń miynetlerinde kóbirek tilge alǵan. Máselen, ol «Ótken kúnlerden elesler» kitabında atap ótken, 1935-jıldan baslap Moskvada akademik A.N.Smaylovich hám akademik V.M.Jirmunskiyler menen ushırasqan. Bul haqqında V.M.Jirmunskiydiń «Tyurkskiy geroicheskiy epos», A.N.Smaylovichtiń «Túrkiy álippe» miynetlerinde de jazılǵan. Sonıń menen birgelikte Q.Ayımbetov kórnekli rus alımları S.E.Malov penen 1930-jılı, A.A.Sokolov penen 1933-jılı, S.P.Tolstov penen 1934-jılı hám P.P.Ivanov penen 1939-jılı Tórtkúl, Nókis, Shımbay qalalarında ushırasqan. Olar menen birgelikte ilimiy ekspediciyalarda qatnasqan. 1934-jılı Q.Ayımbetov S.P.Tolstov penen birge birinshi qaraqalpaq milliy tariyxıy muzeyin shólkemlestiriwge tiykar salǵan.
Sol ushın da Q.Ayımbetov óziniń sońǵı eske túsiriwlerinde pikirlerin aytadı: «20-30-jıllarda jańasha qádem taslaǵan Qaraqalpaqstan ilimi, onıń mádeniy tariyxı, kórkemlik dúnyası, dáwirge bolǵan hawazı, materialı hámmesi folklor menen baylanıslı edi. Xalıq dástanları «Alpamıs», «Ǵárip ashıq», «Qırıq qız» eń súyikli dramalarımızǵa aylandı. Bálki sol ushında meniń kandidatlıq jumısım dramaturgiyaǵa baǵıshlanǵan bolıwı kerek»,- dep jazǵan. Bul da shın mánisinde orınlı pikir. Biraq, Q.Ayımbetov óz ómirinde haqıyqıy folklorshı boldı. Ol kóp ǵana folklorlıq mádeniy miyraslardı yadında saqlaw uqıbına iye bolǵan. Ásirese, naqıl-maqal, tolǵaw, ańız, kúldirgi sózler, anekdotlar Q.Ayımbetovtıń súyikli janrları edi. Dástanlardan «Alpamıs» penen «Edige»ni yadtan bilgen. Q.Ayımbetov qaraqalpaq folkloristikasında ornı girewli úlken ilimpaz. Folklor turalı áweli xalıq awız ádebiyatın jıynawdan baslap, onıń ekinshi úlken salası folklordı izertlew, ilimiy juwmaq, oy-pikirler aytıw, onıń xalıqlıq tábiyatın ashıw sıyaqlı túrli problemalardı qamtıydı. Usı mashqalalardı ashıwda hár bir ilimpazdıń óz ilimiy usılı boladı.
Q.Ayımbetovtıń eń iri ilimiy miynetlerinen bolǵan «Xalık danalıǵı» kitabı Nókis, «Qaraqalpaqstan» baspası, 1988-jılı baspadan shıqqan. «Qaraqalpaq folklorı», «Ótken kúnlerden elesler» atlı úlken ádebiy, ilimiy, tariyxıy miyraslar qaldırǵan. Q.Ayımbetov tek qaraqalpaq adebiyatı maydanında emes, Orta Aziya xalıqları folkloristikasındaǵı, ulıwma awqamlıq kólemdegi tyurkolog alım bolıp tanılǵan insan. Ol 1955-jılı «Qaraqalpaqstan dramaturgiyası» degen temada kandidatlıq dissertaciya, 1965-jılı «Qaraqalpaq jırshıları» degen temada doktorlıq dissertaciya jaqlap shıqtı. Q.Ayımbetovtıń Qaraqalpaq folklorı hám ádebiyatı haqqında 30-jıllardan baslap «Qaraqalpaq ádebiyatı haqqında», «Qaraqalpaq adebiyatı úlgileri», «Berdaqtıń duwtarı haqqında», «Qaraqalpaq jıraw baqsıları», «Sadık shayır», «Qaraqalpaq xalıq oyınları», «Qaraqalpaq folklorı», «Qaraqalpaq qosıqların jazıp alıw haqqında», «Qaraqalpaq sovet dramaturgiyası», «Alpamıs» dástanı haqqında, taǵı basqa da maqalaları gazeta-jurnallar betlerinde toplamları jarıq kórdi. Q.Ayımbetov qaraqalpaq folklorınıń 20 tomlıǵın baspadan shıǵarıwǵa baslama salǵan bolsa, házirgi kúnde 100 tomlıǵın basıp shıǵarıw boyınsha úlken miynetler islendi. Q.Ayımbetovtıń 150 atamaǵa jaqın maqalalar, izertlew jumısları baspada járiyalandı.
Juwmaqlap aytqanda, Q.Ayımbetov ádebiy-ilimiy miyrası hám kórkem shıǵarmaları milliy romanshılıǵımızdıń rawajlanıwında, onda xalqımızdıń úrip-ádetiniń, milliy ózgesheliginiń, ótken ásir basındaǵı qıyan-keski waqıyalardıń, tariyxıy iskerlerdiń hám ruwxıy turmısımızda tereń iz qaldırǵan tulǵalardıń kórkem obrazlarınıń súwretleniwinde tariyxıy-etnografiyalıq hám kórkemlik derek bolǵanlıǵın atap ótiwimiz kerek. Ulıwma, tariyxıy hújjetlerdiń, memuarlıq esselerdegi maǵlıwmatlardıń rawajlanıwdaǵı tutqan ornın arnawlı izertlew, kórkem prozamızdıń ózgesheligin bunnan bılay da anıq belgilewge járdem etetuǵınlıǵı sózsiz.
Q.Ayımbetov Moskva, Sankt-Peterburg, Kazan, Ufa, Alma-Ata, Tashkent, Ashxabad, Baku hám t.b. ilimiy oraylarǵa belgili alım boldı. Kórnekli ustaz, ataqlı aǵartıwshı Q.Ayımbetov 1973-jılı 65-jasında dúnieden ótedi. Biraq onıń dóretiwshiligi qarakalpaq folkloristika ilimi tariyxı aspanınıń jarıq juldızlarınıń biri bolıp qaladı.
«Qaraqalpaq follorınıń darǵası»
Málimleme-kitapxana mekemelerinde ótkeriletuǵın eslew
keshesiniń jol-jobası
Xalıq danalıǵınıń tiykarın salıwshı, mádeniyatımızdıń usı búgingi dárejesine salmaqlı úles qosqan, ádebiyatshı alım, filologiya ilimleriniń doktorı, professor, milliy folklor iliminiń tiykarın salıwshı, ataqlı agartıwshı Qallı Ayımbetov bıyıl 115-jasqa toladı. Usı múnásebet penen málimleme-kitapxana orayı, málimleme-kitapxana mekemelerinde eslew kesheleri shólkemlestirilse boladı. Kesheni ótkeriw ushın ótkeriletuǵın orın jaqsılap tayarlanadı. Ol jerge Q.Ayımbetovtıń ómiri hám dóretiwshilik miynetleri kitap oqıwshılarǵa keńnen násiyatlawǵa shayırlar, professorlar, jazıwshılar, tariyx muǵallimler, ilimpazlar, kitap oqıwshılar hám student jaslar qatnassa boladı.
«Folkloristikamızdıń belgili ǵayretkeri»
atamasında kitap kórgizbesiniń jol-jobası
Ataqlı folklorshı, qaraqalpaq til iliminiń, ádebiyatınıń, mádeniyatınıń, tariyxınıń rawajlanıwına úlken úles qosqan alım, filologiya ilimleriniń doktorı, professor Qallı Ayımbetov bıyıl 115-jasqa tolmaqta. Bul sánege baǵıshlap málimleme-kitapxana mekemelerinde onıń shıǵarmalarınan kitap kórgizbesin shólkemlestiriwdi usınıs etemiz. Kórgizbeniń bas temasın «Folkloristikamızdıń belgili ǵayratkeri» dep atap, kitap kórgizbe oqıwshılarǵa ańsat, túsinikli bolıwı ushın kórgizbeni eki bólimnen ibarat etiwdi maqul kórdik.
1-bólim: «Biybaha miyras qaldırǵan alım» dep atalıp, bul jerde
ataqlı aǵartıwshı alım Q.Ayımbetov haqkında jazıwshılarımız hám shayırlarımızdıń jazılǵan materiallarınan qoyılsa boladı.
2-bólim: «Xalıq danalıǵınıń ǵáziynesi» dep atalıp, bull bólimge ataqlı folklorshı Q.Ayımbetovtıń jazǵan shıǵarmaları haqqında jazılǵan materiallardan qoyılsa boladı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
Tayarlaǵan: J.Kadirbaeva
2020 - 2026© Тақыятас районы Мәлимлеме-китапхана орайы
