“Moynaq keshe hám búgin” atamasında bibliografiyalıq qollanba

• admin
• 01-July-2025
• 93

Taqıyatas rayonı Málimleme-kitapxana orayı Maǵlıwmat-bibliografiya xızmeti

“Moynaq keshe hám búgin” atamasında bibliografiyalıq qollanba

KIRISIW

Hár bir orın atamasında ata-babalarımızdıń  dunya qarasları  menen ózleri jasap atırǵan aymaqqa degen munasebeti sáwlelenedi. Moynaq  toponimi de usı mákanda jasap,tirilishik etip atırǵan  eldiń  tariyxi, turmıs tárizi, tili turalı áhmiyetli maǵlıwmatlar  beredi.

Tariyxiy dárekler, xalıq  awızeki dóretiwshiligi , jazba ádebiyattaǵı  maǵlıwmatlardan kelip shıǵıp, ásirler dawamında máwij urıp turǵan  Aral teńizi qırǵaqlarında jaylasqan  Moynaq  jergilikli  xalıq  ushın  maqtanısh tımsalı bolǵan  dep aytıw mumkin.

«Moyın» sózi turkiy xalıqlar tilinde jiyi  qollanılatuǵın geografiyalıq  termin bolıp esaplanadı. Maxmud Qashǵariydiń «Devonu luǵat-it turk» miynetinde  «boynaq»- «taw moyını» dep tusindirilgen. Xorezm oypatında dáryanıń qayrılıp  aqqan jerine  baylanıslı «Moynaq» ataması isletiledi. Ilmiy ádebiyatlarda dárya, kól, ataw, taw, qırdıń tar, sozıńqı bólimi usı sóz  benen ataladı.

Moynaqlı qariyalar bolsa burınları teńiz ishine kirip turǵan qurǵaqlıq  alıstan qaraǵanda  aǵarıp  kózge taslanıp turǵanın eske aladı hám sonıń ushın da bul mánzil «moynı aq» dep atalǵanın kórsetedi. Bul jerler qolay  tábiyiy ortalıǵı menen  áyyem –áyyemnen adamlardıń itibarın tartqan. Tolqınlar teńlesip turǵan jagalıqta balıqshılar awılı payda bolıp, ol áste-áste keńeyip barǵan. Aymaqta 1931-jıl 19-sentyabrde rayon shólkemlestirilgende de  oǵan Moynaq ataması berilgen.

XX ásirde juz bergen  Aral apatshılıǵı eń iri ekologiyalıq  apatlardan biri  bolıp, teńiz átirapında jasaytuǵın 40 millionnan aslam adam, sonıń ishinde, Ózbekstan xalqınıń kópshilik  bólegine unamsız tásiri  sezilmekte. Jaqın  ótmishte jáhándegi eń iri tórt kól- Kaspiy, Arqa  Amerikadaǵı  Joqarıkól hám  Afrikadaǵı Viktoriya qatarında esaplanǵan Aral derlik qurap barmaqta.

Aral teńizi shóller ortasında jaylasqan, átirapın Qızılqum, Qaraqum, Ustirt, Porsıq qumlıqları orap turadı. Ámiwdarya hám Sırdárya derlik segiz mıń jıldan beri usı kólge suw  quyıp kelgen. Aral bir waqıtları tolıp-tasıp, hátte Kaspiy menen tutasqanı tuwralı maǵlıwmatlar bar.

Aral  suwları usılayınsha  kemeyip bara berse, aqıbeti ne bolar eken, degen  sorawǵa alımlar hár turli juwaplar bergen. Aral maydanı ornında diyqanshılıq jurgiziw  mumkin dep esaplandı. Bazılar Araldıń qurǵawı tabiyatqa aytarlıqtay tasir etpeydi, degen pikirde boldı. Biraq Orta Aziya  tábiyatınıń  ajralmas bólegi bolǵan  Araldıń qurǵap barıwı ulken unamsız aqıbetlerge alıp keliwi tuwralı aytqanlarǵa derlik itibar joq edi. Aral deńizi suwınıń kólemi 1060 kub km bolǵanda, onda toplanǵan duz muǵdarı 10,9 milliard tonnaǵa jaqın edi. Itibar berseńiz, sonsha  duz zapasınıń  payda bolıwı ushın ush juz seksen jıl kerek boladı. Ámudarya hám Sırdarya teńizge jılına 28,7 million tonna duzdı aǵızıp ákelgen. Araldıń qurǵap qalǵan  ultanında  duz sahrası  payda boldı.

Moynaq  orayındaǵı kinoteatr  imaratının aldında ullı Berdaq háykeli  boy kótergen. Ol teńizge kóz tigip turıptı. Dógerek jım-jırt. Portdaǵı kemelerdiń gudogı  da, suwdıń jaǵaǵa  urılǵan sıldırlısı da derlik yarım ásir  burınǵı ómir elesi. Aeroportta jabılǵan, samolyotlardı  shawqımı da tınǵan.

Teńizdiń sheginiwi  menen Moynaq konserva zavodınıń aymaǵı qudiretli texnikalar hám sanaat gigantınıń  qábiristanına aylandı. Jaǵdaydı jónlew ushın  islengen  háreketler payda bermedi. Durıs, bálent párwaz gápler aytıladı. Lekin olar qaǵazda qalıp ketti. Gáp penen ámeliy isler birliginiń bolmawı  Aral boyında jasawshı   moynaqlılır turmısı hám  táǵdirinde ayanıshlı, awırmanlı  iz qaldırdı. Rayonda jumıssızdıq oǵada kóbeyip ketti, jumısı barlar da ush-tórt aylap is haqısın, hátteki qariyalar pensiya pulların  ala almay sarsań bolıp jurgen waqıtlar da boldı. Moynaq keleshegi joq aymaqqa  aylanıp, xalıq bul jerdi taslap kete basladı.  Aral teńiziniń qurǵawı menen  tábiyattaǵı teńsalmaqlılıq buzıldı. Sebebi, teńizdiń qurǵap qalǵan ultanınan  Ózbekstan hám Qazaqstan aymagında payda bolǵan 6 million tonnalap shań hám záhárli  duzlar atmosferaǵa  kóterilip, alıs  Pamir , Tyan-Shan , hátte Germaniya, Arktika muzlıqları hám  Norvegiya toǵaylarına  shekem jetti. Apatshılıq kólemi Oraylıq  Aziya  aymaǵınan shetke  shıǵıp, global mashqalaǵa aylandı. Sebebi, usı suw saqlaǵısh tábiyiy ekosistemasınıń bir bólegi edi, onıń qıskarıp  ketiwi samal baǵıtlarına, ıqlımǵa, putkil aymaqtıń turaqlı rawajlanıwına, putkil global ıqlım dárejesine judá jaman tásir etpekte. Dunya juzlik meteorologiya shólkemi Araldıń qurıp ketiwiin  XX ásirdegi eń iri ekologiyalıq antoropogen  krizislerden biri dep atadı. Teńiz Sibirden keletuǵın guzgi-qıskı suwıq samallardı, jazdaǵı kushli ıssılıqtı  jumsartatuǵın edi, endi bolsa qısta suwıqlıq 1-2 gradusqa, jazda temperatura 2-2,5 gradusqa kóterildi. Jawın hám qar jawıwı  bir neshe  esege qısqarıp ketti. Araldıń ornına 6 mln gektarlıq (sonnan 3,2 mln gektar Ózbekstanda, qalǵanı Qazaqstanda) qumlı sahra payda boldı. Ózbekstan  tárepinde qurǵaqshılıqtan eń kóp jábirlenip atırǵan  aymaqlar Moynaq, Bozataw, Qońırat, Taxtakópir rayonları bolıp  esaplanadı. Aral teńizi suw táminatı sistemasınıń buzılıwı Ámiwdárya hám Sırdárya  deltalarındaǵı ekosistemanı da izden shıǵarıp jiberdi. Teńiz 200 kilometr  radiustagı aymaqtıń  ıqlım teńsalmaqlıqlar maydanı 600 mıń  gektardan 100 mıń gektarǵa tusip qalgan edi, 1974-jılǵa shekem ulıwma maydanı 7 mıń  gektar bolǵan 30 ulken –kishi kóller qurǵap qaldı. Olardıń ornı duzlı maydanlarǵa aylana basladı. Suw qáddiniń pásiyip ketiwi menen  toǵaylıqlar nabıt boldı. 173 haywan turlerinen 38 turi jan saqlap qaldı. Populyaciyası áhmiyetli, 400 jıllıq  násilge iye bolǵan,  millionlap sanı bolǵan sayǵaqlardıń juz-eki juz bası ǵana aman qaldı. Ósimlik dunyası putkilley  qırılıp ketti  dep ayıtıw mumkin. Buǵan jerdiń  kushli shorlanıwı sebep boldı. Máselen, 1975-jılda Qaraqalpaqstanda suwǵarılatuǵın maydanlardıń 43 procenti shorlanǵanı  anıqlanǵan bolsa, 1985-jılǵa  kelip bul kórsetkish 80,1997-jılı 93 procentti quradı.

Qurgap qalǵan teńiz ultanınıń landshaftı ózgeriwsheń bolıp onıń ustine adamzatqa ulken ziyan keltiriwshi processler baslandı. Alımlardıń esap-kitaplarına qaraǵanda, teńizdiń  qurǵap qalǵan 40 procent aymaǵı ǵana adam ushın  zıyanlı emes. Al 25 procenti ortasha zıyanlı, qalgan 35 procenti joqarı dárejede qáwipli. Tilekke qarsı, keyingi kórsetkish jıl sayın ósip bardı. Hár jılı 30-50 kun dawam etetuǵın, biyikligi 4 kilometrge  shekem kóteriletuǵın, 600 kilometr keńlikke shekem tarqalatugın  shańlı boranlar dunya  ıqlımına oǵada unamsız  tásir etpekte. Hár  jılı 60-100 million tonna qum hám duz atmosferaǵa kóterildi.

Aral táǵdiri ótken ásirdiń 80-jıllarınan baslap global  mashqalaǵa aylandı, jáhan sherikligin táshuishlentirdi. Biraq uzaq jıllar dawamında jáhán sherikligi ekologiyalıq qáwipli aymaqka aynalǵan  Aral boyındaǵı xalıkqa medicinalıq  dári-dármaqlar xalqınıń  turmıs dárejesin, densawlıǵın  tupten jaqsılıw, jumıs penen táminlew tuwralı biyik  minberlengen aytılǵan, baspasózde járiyalanǵan pikirler, shaqırıqlar, usınıslar hám bul máseleniń sheshimi jolında qabıl etilgen hujjertlerdi qaǵazlar dáryasına teńew mumkin. Lekin Aral olardan sarqırap aǵıp turǵan salmadan kelgen suw shelli payda kórmedi.

Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev 2017-jıl 19-sentyabr kuni BMSh Bas Assambleyasınıń 72-sessiyasında sóylegen  sózinde Aral apatshılıǵı aqıbetlerine toqtap ótip, dunya jámietshiliginiń dıqqat – itibarın jáne bir márte usı aktual máselege qarattı:

Shavkat Mirziyoev 2018-jıl 24-avgustta Turkmenstannıń Turkmenbası qalasında bolıp ótken Araldı qutqarıw xalıqaralıq fondın shólkemlestiriwshi mámleketler basshılardıń májilisinde jáne bir jańa baslama menen shıqtı: «… aymaǵımızdaǵı qolaysız ekologiyalıq jaǵdaydı tupten jaqsılaw ushın qatań hám standart bolmagan ilajlar zárurligine isenimim kámil. Usı munásebet penen Aral boyın ekologiyalıq innovaciyalar hám texnologiyalar  aymaǵı dep járiyalaw máselesin kórip shıgıwdı usınıs etemen. Bul baslama ekologiyalıq taza texnologiyalardı islep shıǵıw hám ámelge asırıwǵa sırt el investiciyaların  tartıw ushın sharayat jaratıw, «jasıl ekonomika», ekologiyalıq taza, energiya hám suw tejewshi texnologiya principlerin kompleksli engiziw shólleniw hám ekologiyalık migraciyanıń  dawam etiwin saplastırıw; ekoturizmdi rawjlandırıw hám basqa da ilajlardı ámelge asırıw maqsetinde ulıwma kushlerimizdi birlestiriwge  baǵdarlanǵan».

Aralboyı aymaǵındaǵı awhaldı jaqsılawǵa qaratılǵan isler keńeyip barmaqta. Qısqa wakıt ishinde teńiz ultanındı derlik 1 million  700mın gektarlıq toǵaylıqlar jaratılıp, olar házirden-aq samal tezligin páseytiw hám qumlı-duzlı boranlardı kemeytiwge xızmet etpekte. Bul baǵdardaǵı  kórsetkishler jıl sayın jáne de jaqsılanbaqda. Qánigelerdiń pikiri boyısha, 2 jıllıq seksewillikte samal 20 procentke shekem, 6 jıllıq seksewillikte 80 procentke shekem páseyedi eken. 7 jıllıq seksewillikte samal ulıwma toqtap, atmosferanıń shań-qum hám duz benen pataslanıwı 6 esege kemeydi. Bir gektardaǵı 4-jıllıq  seksewil-cherkez togaylıǵı bir jılda 1 158 kg iyis gazın jutıp, 835 kg kislorod ajratıp shıgaradı.

Aymaqlıqtıń ekologiyalıq awhalın jaqsılaw, Araldıń qurǵap boleginde «Jasıl mákan» jaratıw isleri  keyingi jıllarda qızǵın basqıshqa  kirdi. Alım hám qánigelerge aymaq topıraǵına  sáykes aǵash bolatuǵın terekler turlerin anıqlaw boyınsha kórsetpeler berilip, Aral boyınıń  flora hám faunasın jaqsılaw boyınsha 5 jıllıq milliy baǵdarlama islep shıǵıw wazıypası qoyıldı.

Paydalanǵan ádebiyatlar;

    1.Jańa Moynaq. «Manaviyat» Toshkent   2023j

Tayarlaǵan:                         D. Utemuratova