Ózbekstan һám Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı, Ózbekstan qaharmanı, qaraqalpaq ádebiyatınıń XX-ásir poeziya báyteregi, Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik Gimniniń avtorı, awdarmashı, el súygen shayır I.Yusupovtıń 95-jıllıǵı múnásebeti menen “Shayırlıq múlkiniń sultanı” atamasında biobibliografiyalıq qollanba

admin
23-June-2025
89

Taqıyatas rayonı Málimleme-kitapxana orayı Maǵlıwmat-bibliografiya xızmeti

K I R I S I W

Ibrayım Yusupov degende birden qaraqalpaq xalqı, Qaraqalpaqstan úlkesi, Ózbekstan Respublikası kóz aldımızǵa keledi. Ol poeziya arqalı xalqımızdıń ruwxında, ishki dúnyasında hadallıq, durıslıq, tuwısqanlıq, doslıq, joldaslıq, Watansúyiwshilik, azamatlıq, pák muhabbat, oǵan sadıqlıq sezimlerin oyattı hám tárbiyaladı.

Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı, Ózbekstan Qaharmanı Ibrayım Yusupov usı jılı tiri bolǵanında 95 jasqa tolǵan bolar edi. Usı múnásibet penen Málimleme-kitapxana orayı bibliografiya xızmeti tárepinen “Shayırlıq múlkiniń sultanı” atamasında biobibliografiyalıq qollanba islep shıǵıldı.

Ibrayım Yusupovtıń ómiri hám dóretiwshilik xızmeti

Qaraqalpaq ádebiyatınıń iri wákilleriniń biri Ibrayım Yusupov 1929-jılı 5-mayda Shımbay rayonınıń Azat awılında tuwılǵan. Ol 1949 – jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedogogikalıq institutın tamamlap, usı institutta oqıtıwshı bolıp qaldırıladı. (1949-1961), birqansha jıllar «Ámiwdárya» jurnalınıń bas redaktorı lawazımında isleydi (1961-1962), N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx, til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker, sektor meńgeriwshisi boldı (1962-1965). Ol1965-1980-jıllar aralıǵında Qaraqalpaqstan Jazıwshılar Awqamın basqardı. Al, 1980-1985-jılları «Sovet Qaraqalpaqstanı» gazetasınıń bas redaktorı boldı. Keyin Qaraqalpaqstan Paraxatshılıqtı qorǵaw komitetiniń baslıǵı, Ruuxıylık orayınıń lauazımlarında jemisli miynet etti.

Ibrayım Yusupov XX ásir qaraqalpaq ádebiyatında, ásirese poeziya tarawında klassik shayır sıpatında tanıldı. Ol turli tarawlarda xızmet etiwine qaramastan dóretiwshilik miynet onıń ómir jolınıń ajıralmas bir bólegi boldı. Sonıń nátiyjesinde shayırdıń dáslepki shıǵarmaları 1946-jıldan baslap járiyalana baslasa, birinshi poeması1949-jılı jarıq kórdi, al 1955-jılı tuńǵısh qosıqlar

toplamı «Baxıt lirikası» basılıp shıqtı. Soń «Kun shıǵıs jolawshısına» (1959), «Oylar» (1960), «Jeti asırım» (1962) poetikalıq toplamları jarıq kórdi. Onıń bunnan basqa «Dúzdegi shaxmaq», «Kewil-kewilden suw isher», «Yosh» sıyaqlı shıǵarmaları qosıq ıqlasbentleriniń kewil múlkine aylanǵan. Shayırdıń házirgi kunge shekem qaraqalpaq tilinde otızǵa shamalas qosıqlar toplamları hám poemaları baspadan shıqtı. Ol tek ǵana shayır bolıp qalmastan 1963 – jılı «Ǵarrı tuttaǵı gúz» prozalıq toplamı arqalı bul tarawda da shıǵarma dóretiwdiń úlgisin kórsete aldı. Ásirese «Seydan ǵarrınıń gewishi» gúrrińiniń qaraqalpaq ádebiyatında usı janrdaǵı eń kórnekli shıǵarmalardıń biri bolıp qaldı.

Dramaturgiya tarawında I. Yusupov A.Shamuratov penen birgelikte qaraqalpaq qaharmanlıq dástanı «Qırıqqız» muzıkalıq dramasın jazdı. Avtordıń «Aktrisanıń ıqbalı» dramalıq poeması, 1966 – jılı «Ómirbek laqqı» komediyası, 1973 – jılı «Ájiniyaz» operasınıń liberettosı, «Máńgi bulaq» dramalıq poeması 1986 – jılı «Iskender patshanıń túsi» draması qaraqalpaq dramaturgiyasınıń eń saylandı shıǵarmasına aylandı. Ibrayım Yusupovtıń idiralı qosıqları 1940-jıllardıń ortalarında (1946) járiyalandı. 1978-1979 – jılları onıń shıǵarmalarınıń 2 tomlıǵı basıldı. Ibrayım Yusupov qaraqalpaq ádebiyatı programmasın dúziwshilerdiń biri, ádebiyattan sabaqlıq jazıwǵa qatnastı. (10 klass), ádebiyat tariyxın izertlewde belsendilik kórsetken, kóp ǵana sın maqalalardıń avtorı. Ibrayım Yusupovtıń rus tilinde 8 toplamı, ózbek tilinde 6 toplamı, sonday-aq qırǵız hám turkmen tillerinde toplamları járiyalanǵan. Óz gezeginde ol dúnya klassiklerinen kóp ǵana awdarmalar jasadı. 1985-jılı awdarmalarınıń úlgisi «Máńgi bulaqlar» basılıp shıqtı. Ibrayım Yusupovtıń «QQASSRına miyneti sińgen mádeniyat ǵayratkeri» (1964), «Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı» (1975), Berdaq atındaǵı sıylıǵınıń laureatı, Xamid Álimjan atındaǵı sıylıǵınıń laureatı (1970), 1994-jılı «Doslıq» ordeni menen, 2003-jılı «El-yurt hurmati» ordeni menen sıylıqlandı. Al, 2004 –jılı «Ózbekstan Qaharmanı» degen húrmetke iye boldı. Sonday-aq bir neshe ret Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Kenesiniń deputatı bolıp saylandı.

Qaharman shayır xalqı ushın ólmes miyraslar dóretip ketti. Onıń dóretpeleri xalqının qálbinde máńgige saqlanıp, qásterlenedi.

Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev dóretiwshi–

zıyalılar wákilleri menen ushırasıwındaǵı sózinde: «Millionlaǵan

adamlardıń itibarında bolǵan, mádeniyat, ádebiyat hám kórkem óner degen muqaddes dárgayǵa qádem taslaǵan hár bir dóretiwshi, álbette, burın óz xalqınıń júregine qulaq salıp, onıń dártine dárman bolıwǵa umtıladı» dep ayrıqsha atap kórsetti.

Húrmetli Prezidentimiz Shavkat Miramanovich Mirziyoevtiń kórsetpesi menen paytaxtımız Nókis qalasında Ózbekstan Qaharmanı, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayım Yusupov atındaǵı qaraqalpaq tili hám ádebiyatın tereń úyreniw boyınsha qábiletli oqıwshılardıń qánigelestirilgen mektebiniń tez waqıttıń ishinde qurıp pitkeriliwi – biziń xalqımızdıń turmısında hám mádeniy ómirinde úlken jańalıq bolıp otır.

Prezidentimiz atap kórsetkenindey, bul mektep qaraqalpaq ádebiyatı hám tilshiligin jańa rawajlanıw basqıshına alıp shıǵatuǵın ilimiy – ámeliy oray bolıp tabıladı.

Mine usınday ájayıp shayır hám onıń jazǵan shıǵarmaları xalqınıń jureginde máńgi saqlanıp qaladı.

Xalqımızdıń ádiwli perzenti

Xalqımızdıń ardaqlı shayırı, Ózbekstan Qaһarmanı, ájayıp sóz zergeri Ibrayım Yusupovtıń 95-jıllıǵı Respublikamızda keńnen nıshanlanıp atır. Ol Berdaq shayır tuwlǵannan keyin sarras júz jıldan soń dúnyaǵa keldi. Bul quda һámirinen payda bolǵan qubılıs, ilimpazlardıń dálillewlerinde «tábiyat һár júz jılda dúnyaǵa belgili danalardı ákeledi» delingenindey, «Ayaqtaǵı qaraqalpaq elinde, shayırlıq múlkiniń sultanı boldı» dep Berdaq babamızdı ardaqlaǵan I.Yusupov biziń zamanımızda shayırlıq múlkiniń sultanlarınıń biri boldı.

Ózbekstan Qaһarmanı, Ózbekstan xalıq shayırı Abdulla Aripov aytqanınday: «Xalqımız, túrkiziban milletler, bálkim, dúnya ádebiyatı, óziniń Ibrayım Yusupov sıyaqlı azamat bir shayırınan júdá boldı. Qaraqalpaq xalqınıń ullı perzentleri Berdaq, Ájiniyaz baba máńgiligi taman jáne bir ullı perzentin kózden jas alıp, sonıń menen qatar riyza-razılıq, minnetdarlıq penen uzattı». Haqıyqatında xalqımız oǵan razı hám minnetdar edi. Sebebi, shayır xalqın alpıs jıldan kóbirek óz poeziyası menen suwsınlandırıp, gá jılatıp, gá kúldirip, marapatlap, kewillerge qozǵaw salıp tárbiyalaǵan azamat boldı. Basqalardıń lázzeti ushın túnlerdi uyqısız ótkerip, qosıqtı tolıǵı menen baǵındırıp, jurt ıqlasın jawlap alǵan haqıyqıy shayır edi. Ol ómirinshe pútkil xalıqtıń quwanıshı hám maqtanıshı boldı. Sebebi, bul talantlı shayırdıń poeziyasındaǵı pikirler dúnyası insan qálbine quyılatuǵın ziya xızmetin atqardı.

Ibrayım Yusupov «Ullı shayırlar xalıqtıń tárbiyashısı» degen danalardıń tastıyıqlawın sózsiz inabat penen orınladı. Ibrayım Yusupov ózbek xalqınıń da súyikli shayırı bolıp qaldı. Húrmetli birinshi Prezidentimiz Islam Karimovta qaraqalpaq xalqı, onıń ádebiyatı, ullı perzentleri haqqında aytqanda birinshi bolıp Ibrayım Yusupovtı tilge alǵan edi. Ibrayım Yusupov tek qaraqalpaq ádebiyatı ǵana emes, bálkim ózbek ádebiyatı, túrkiy tilles ádebiyatlarında da ustaz shayır muqamında qalajaq, bul hadal sóz, qalıs qatnas, ádil baha boldı. Ibrayım Yusupov elimizdiń biyik kelesheginen xalıqtıń hám óziniń baxtın kórdi. Ibrayım aǵa hesh waqıtta shayırlıq talantqa, ilham perisine nuqsan keltirmedi. Ol ómiri haqqında “Shayırlıq degen sırlı bulaqtıń sherbet suwlarınan ishtirdiń bizge” degen ilham perisi onıń ómirlik joldası, máńgilik abırayı, bárqulla sırlası boldı. Hesh waqıtta sónbeytuǵın insanıylıq pazıylettiń hasılı, poeziyaǵa muhabbat onı poeziya juldızı dárejesine kóterip, “Adam juldızlardıń tilin ne bilsin, Sen bolmasań poeziya juldızı” dep aytıwına huqıq aldı hám jáhándegi poeziya juldızlarınıń biri bolıp dúnyaǵa tanıldı. Sonlıqtan onıń poeziyadaǵı juldızı joqarıraqtan jarqırap turadı. “Tawlar bulaq kózin kómbese eger,

Adamlıq pazıylei ólmese eger,

Árman juldızları sónbese eger,

Sen sónbeyseń poeziya juldızı” degen sózi menen dálilli. Óytkeni, óziniń poeziyalıq shıǵarmaları menen poeziya juldızları qatarına kirgen bul dana insannıń, ilgir shayırdıń shıǵarmaları barlıq dáwirlerde de adamnıń ómirlik joldası, kóregen jetekshisi, adamıylıq pazıyletleriniń arqawı, pidayılıq miynetiniń quwatı, beliniń mádeti bolıp jasay beretuǵının pútkil xalqımız tán alıp hám onıń menen maqtanadı. Ibrayım Yusupovtıń kóplegen qosıqlarına namalar jazılıp, házirgi waqıtta qosıqshılarımız tárepinen atqarılıp kelinbekte.

Ibrayım Yusupovtıń alǵan sıylıqları

1964 – jıl. QQASSRına miyneti sińgen mádeniyat ǵayratkeri
1970 – jıl. Berdaq atındaǵı sıylıǵınıń laureatı, Xamid Álimjan

atındaǵı sıylıǵınıń laureatı

1975 – jıl. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı
1994 – jıl. «Doslıq» ordeni menen sıylıqlandı
2003 – jıl. «El- yurt hurmati» ordeni menen sıylıqlandı
2004 – jıl. «Ózbekstan Qaharmanı» húrmetli ataǵına iye boldı.

Paydalanǵan ádebiyatlar:

Paxratdinov Á., K.Allambergenov, M.Bekbergenova. XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı.- Nѳkis: Qaraqalpaqstan.- 2011.-411 b
Ernazarov K.Qaraqalpaq xalqınıń bayteregi: [I.Yusupovtıń70 jıllıǵı]//Qaraqalpaqstan jasları. – 2000. -16 mart.
Kamalov K. Kórkem sózdiń qúdiretli ustası: [I.Yusupovtıń 60 jıllıǵı]//Sovet Qaraqalpaqstanı. – 1989. – 5 may.
Bazarbaev J. Shayırlıq múlkiniń sultanı: [I.Yusupovtıń 85 jıllıǵı]//Erkin Qaraqalpaqstan. – 2014. 6 may.

Ibrayım Yusupovtıń shıǵarmaları

Kitapları

Baxıt lirikası: [qosıq]. – Nókis. – Samarkand: KKGIZ, 1955. – 70 b.
Qaraqalpaq sovet ádebiyatı: [10 kl. sabaklıq]. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1956.
Jeti asırım. – Nókis: KKMB,1962. – 168 b.
Ǵarrı taǵı guz; Grin; [ocherk, jol jazbaları hám publicistika]. – Nókis: KKMB, 1963 b.
Dala ármanları: [qosıqlar hám poema]. – Nókis- Kazan: Qaraqalpaqstan,1966. – 188 b.
Zaman aǵımı: [tańlamalı qosıqlar hám poemalar]. – Nókis.- Qaraqalpaqstan,1968. – 260b.
Kewil kewilden suw isher: [qosıqlar hám poema].- Nókis: Qaraqalpaqstan,1971.-147 b.
Tumaris hám basqa poemalar.- Nókis: Qaraqalpaqstan, 1974. – 287 b.
Yosh: [qosıqlar]. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1977.-194.

10.Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı1.T.- Nókis: Qaraqalpaqstan,1978. – 340 b.

11.Shıǵarmalarınıń2-i t. T.2. [qosıqlar hám poemalar]. – Nókis: Qaraqalpaqstan, T.2.. -1979.- 298 b.

12.Dáwir samalları: [qosıqlar hám poema]. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1982.-130 b.

Alasatlı dunya bul: [qosıqlar hám poema]. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1987. – 160 b.
Duzlı samallar.- Nókis: Qaraqalpaqstan, 1988. – 852 b.
Kewildegi keń dúnya: [qosıqlar] .- Nókis: Qaraqalpaqstan, 1989.-176 b.
Tańlawlı shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı T.1. [qosıklar, poemalar]. – Nókis: Qaraqalpaqstan,1992. – 224 b.
Begligińdi buzba sen: [kosıklar]. – Nókis: Qaraqalpaqstan,1995. – 96 b.
Bulbil uyası: [qosıqlar hám poema].- Nókis: Bilim, 1997.-232 b.
Ómir saǵan ashıqpan…: [saylandı shıǵarmalar]. – Nókis: Qaraqalpaqstan,1999. – 528b.
Hár kimniń óz zamanı bar: [qosıqlar hám qıssa].- Nókis: Qaraqalpaqstan, 2004. – 120b.
Pazıylet: / Baspaǵa tayarlaǵan M. Nızanov. – Nókis: Bilim, 2014. – 120 b.

Tayarlaǵan: J.Kadirbaeva